GORNJI IBAR: OD INDUSTRIJE DO URBANIZACIJE

Kada je ugašena fabrika Gornji Ibar, Rožaje je ostalo bez jednog od najvažnijih industrijskih sistema, ali je iza nje ostao vrijedan zemljišni kompleks od skoro devet hektaraa koji polako mijenja namjenu u vrijedno građevinsko zemljište u srcu ovog sjevernog grada.

Zbog činjenice da Rožaje nema previše prostora za širenje u užem urbanom jezgru, mnogi zemljište nekadašnjeg Gornjeg Ibra posmatraju kao potencijalni plijen.

U dokumentaciji o imovini fabrike navodi se da je Gornji Ibar raspolagao sa oko 87.500 kvadrata zemljišta, dok je površina fabričkih objekata iznosila oko 35.000 kvadrata. Prostor od gotovo devet hektara decenijama je imao jasnu namjenu – bio je u funkciji industrijske proizvodnje.

Nakon stečaja i gašenja proizvodnje počinje drugačija priča. Umjesto razvoja industrije, zemljište postepeno postaje predmet različitih pokušaja prodaje, zakupa i nove valorizacije. Jedan od prvih važnih trenutaka bio je 2007. godine, kada je država za oko 3,2 miliona eura kupila Gornji Ibar, sa namjerom da se proizvodnja obnovi. Fabrika, međutim, nije vraćena u funkciju, a zemljište je ostalo bez svoje osnovne industrijske namjene.

Sedam godina kasnije, 2014. godine, MANS je upozorio da se prostor Gornjeg Ibra postepeno pretvara u građevinsko zemljište, odnosno da se vrijednost nekadašnjeg industrijskog kompleksa sve više vezuje za njegov potencijal za novu izgradnju.

U tom periodu već je bilo jasno da se budućnost prostora ne traži samo u obnovi fabrike. Da je to bilo tačno pokazalos e godinu kasnije, kada je država počela da izdvaja konkretne lokacije iz kompleksa za prodaju i zakup. Time se nekadašnji industrijski prostor počeo posmatrati kroz pojedinačne lokacije, a ne više kao jedinstven fabrički kompleks.

Tačka je stavljena u oktobru 2020. godine, kada je Vlada Crne Gore zemljište Gornjeg Ibra ustupila Opštini Rožaje na raspolaganje, a ta odluka je kroz katastarske knjige sprovedena krajem 2021.

U planskoj dokumentaciji koja je potom mijenjana za taj prostor predviđeni su stambeno-poslovni kompleksi, škola, vrtić, objekti javnih službi, sportski tereni i parkovske površine.

Priča o Gornjem Ibru kao i sve tranzicione priče, predstavlja priču o početku propasti industrije u ovom sjevernom gradu.

Gor­nji Ibar je for­mi­ran pri­je skoro osam decenija, 1937. godine, u Kra­lje­vi­ni Ju­go­sla­vi­ji, kao po­gon skop­ske fa­bri­ke Tre­ska. Funk­ci­o­ni­sao je i to­kom Dru­gog svjet­skog ra­ta, a pro­cvat je doživo sre­di­nom pro­šlog vi­je­ka, ka­da je postao za­ma­jac raz­vo­ja op­šti­ne Ro­ža­je.

U tim srećnim vremenima, i za ovu kompaniju i za čitav grad, 1989. godine, što u fi­nal­ni pro­iz­vod, što u po­lu­pro­i­zvod, pre­ra­đe­no je re­kord­nih 72 hi­lja­de ku­bi­ka oblo­vi­ne.

Već tri godine kasnije pre­ra­đe­no je sa­mo šest hi­lja­da ku­bi­ka, a 2007. go­di­ne, ne­ka­da je­dan od naj­ve­ćih cr­no­gor­skih ko­lek­ti­va, a uz slo­ve­nač­ki Slo­ve­ni­ja­les, naj­ve­ći dr­vo­pre­ra­đi­vač­ki ka­pa­ci­tet biv­še SFRJ, ni­je ni do­bio kon­ce­si­je za eks­plo­a­ta­ci­ju ro­žaj­skih šu­ma i prak­tič­no je bio bez ika­kvog po­sla.

Po­red če­ti­ri ve­li­ka po­go­na, sta­ci­o­ni­ra­na u sa­mom gra­du, Gor­nji Ibar je imao i la­nac ma­lo­pro­daj­nih obje­ka­ta, kao i de­se­tak pred­stav­ni­šta­va u svim va­žni­jim cen­tri­ma biv­še dr­ža­ve, od Lju­blja­ne do Sko­plja.

Po­sje­do­vao je i fa­bri­ku kva­li­tet­nog pa­pi­ra De­kor, tran­sport­no pred­u­ze­će i ser­vis, kao i dva ro­žaj­ska ho­te­la i ne­ko­li­ko ma­njih ugo­sti­telj­skih obje­ka­ta, uklju­ču­ju­ći i rad­nič­ko od­ma­ra­li­šte u Ul­ci­nju.

Pre­lom­ni mo­me­nat na­kon ko­jeg je za­po­če­la se­ri­ja ne­ga­tiv­nih po­slov­nih go­di­na po­kla­pa se sa tadašnjom državnom od­lu­kom iz 1990. po ko­joj je šu­mar­stvo od­vo­je­no od dr­vo­pre­ra­de.

Na­red­nih  go­di­na, ukup­no dvi­je i po hi­lja­de, rad­ni­ka osta­je bez po­sla kao teh­no­lo­ški vi­šak. Is­to­plje­na pre­o­sta­la imo­vi­na Gor­njeg Ibra, op­te­re­će­na du­go­vi­ma i oba­ve­za­ma pre­ma rad­ni­ci­ma, po­sled­nje če­ti­ri go­di­ne ste­ča­ja ni­je us­pje­la da na­đe kup­ca ni za sa­mo tri mi­li­o­na eura. Pri­je dva­de­set go­di­na, pro­cje­nju­je se, nje­na re­al­na vri­jed­nost bi­la je de­se­to­stru­ko ve­ća.

Pri­vat­ne mi­ni pi­la­ne, u me­đu­vre­me­nu, ni­kle su po šu­ma­ma. Pro­cje­nju­je se da ih je da­nas sko­ro dvje­sta. Uni­šti­le su, sma­tra­ju mno­gi, zna­čaj­ni dio pri­ro­de. U me­di­ji­ma se po­ja­vlji­va­la pro­cje­na o čak nekoliko mi­liona ku­bi­ka drv­ne ma­se ko­ja ne­do­sta­je u Ro­ža­ja­ma.

U Gornji Ibar, koji je bio među vodećim drvoprerađivačkim preduzećima stečaj je uveden 2003. godine, a bankrot je proglašen 2007. Nakon bankrota Vlada je na tenderu kupila preduzeće za 3,2 miliona eura.

Pogled na nekadašnji krug “Gornjeg Ibra” danas je tužna slika. Prostor koji je nekada bio namijenjen prvenstveno industriji, kroz dvije i po decenije prošao je put od fabrike i proizvodnih pogona, preko stečaja i državnog preuzimanja, do parcelacije, prodaje i planiranja nove urbanizacije.

Dok i ptice na grani danas znaju šta se dogodilo sa Gornjim Ibrom kroz tranziciju, danas se sasvim legitimno postavlja pitanje šta će dogoditi sa njegovih 87.500 kvadrata zemljišta?  Koliko ga je ostalo u državnom i opštinskom vlasništvu, koliko je promijenilo namjenu i vlasnika i kolika je danas vrijednost tog prostora?

Tufik Softić