Prof. dr Velibor Spalević sa Biotehničkog fakulteta Univerziteta Crne Gore najbolje je rangirani istraživač prema Indeksu naučne produktivnosti – INPA za 2025. godinu. Ipak, njegov rezultat nije samo podatak na rang-listi, već povod za razgovor o tome šta danas znači naučna izvrsnost, kako se ona vrednuje i, još važnije, u kakvom institucionalnom okruženju može dugoročno da se razvija.
Profesor Spalević Univerzitet Crne Gore vidi kao instituciju sa velikim ljudskim, obrazovnim i naučnim potencijalom, čiju posebnu vrijednost prepoznaje upravo u pojedincima i timovima čiji rad donosi rezultate prepoznate i izvan granica Crne Gore.
Pojedinačne uspjehe treba pretvoriti u trajnu institucionalnu snagu
“Univerzitet Crne Gore je instituciju sa velikim ljudskim, obrazovnim i naučnim potencijalom. Njegova najveća snaga su ljudi – prije svega studenti, a zatim nastavnici, istraživači i saradnici posvećeni njihovom obrazovanju i razvoju. Posebnu vrijednost predstavljaju pojedinci i timovi koji svojim znanjem, inicijativom i međunarodnom saradnjom ostvaruju rezultate prepoznate izvan granica Crne Gore i povezuju Univerzitet sa međunarodnim akademskim prostorom”.
Prof. Spalević najveći prostor za unapređenje vidi u pretvaranju pojedinačnih inicijativa i uspjeha u trajnu institucionalnu snagu.
“To podrazumijeva jasne i jednake kriterijume, pouzdane procedure i akademski ambijent u kojem ljudi mogu slobodno razvijati ideje, sarađivati i preuzimati odgovornost. Ostvareni rezultati treba da budu osnova za nove projekte, razvoj mladih istraživača i jačanje organizacionih jedinica, a ne da ostanu izolovani uspjesi. Univerzitet istinski napreduje kada prepoznaje ljude koji nose njegove rezultate i omogućava im da slobodno i odgovorno djeluju u korist studenata, institucije i društva”, istakao je on.
Spalević smatra da bi u narednih pet godina Univerzitet trebalo da strateška opredjeljenja pretoči u manji broj jasno definisanih prioriteta, sa mjerljivim ciljevima, rokovima i javno provjerljivim rezultatima.
“Prvi prioritet mora biti kvalitet nastave. To podrazumijeva redovno osavremenjavanje studijskih programa, snažnije povezivanje nastave sa naučnim istraživanjima i potrebama društva, unapređenje laboratorijskih i digitalnih kapaciteta i aktivnije uključivanje studenata u istraživački rad. Drugi prioritet treba da bude izgradnja stabilnog istraživačkog sistema, zasnovanog na predvidivom i konkurentnom finansiranju, savremenoj infrastrukturi, stručnoj podršci pripremi i realizaciji projekata i sistemskom mentorstvu mladih istraživača. Naučna izvrsnost mora se prepoznavati prema jasnim, stabilnim i međunarodno uporedivim kriterijumima, uz uvažavanje posebnosti različitih naučnih oblasti. Treći prioritet jeste snažnija međunarodna integracija Univerziteta. Ona se gradi dugoročno – kvalitetnim publikacijama, kontinuiranim učešćem u međunarodnim projektima, mobilnošću nastavnika i studenata, zajedničkim programima i trajnim partnerstvima sa uglednim institucijama. Pojedinačni međunarodni rezultati ne bi smjeli ostati izolovani uspjesi, već ih treba uključiti u razvoj istraživačkih timova, studijskih programa i institucionalnog ugleda Univerziteta”,
INPA treba da ima snažniju ulogu u razvoju nauke
Govoreći o INPA indeksu, ukazao je na potrebu da se njegovi rezultati koriste šire od samog rangiranja i stave u funkciju razvoja nauke i istraživača.
“INPA indeks uveden je u pilot-fazi za vrednovanje naučne produktivnosti za 2024. godinu, a podaci su obrađeni i za 2025. godinu. Iako je model predstavljen veoma ambiciozno, u oba ciklusa izostalo je dovoljno jasno objašnjenje svrhe rangiranja, načina korišćenja rezultata i konkretnih mjera koje bi trebalo da proisteknu iz njih. Zbog toga INPA još nije jasno pokazao da je prerastao okvire interne rang-liste i postao djelotvoran instrument podsticanja naučne izvrsnosti. INPA može biti koristan kao pomoćni instrument, ali samostalno nema dovoljnu evaluativnu vrijednost. Njegove rezultate potrebno je ukrštati sa podacima iz međunarodno priznatih baza Web of Science i Scopus, pokazateljima citiranosti normalizovanim prema naučnoj oblasti, relevantnošću publikacija, doprinosom autora, učešćem u međunarodnim projektima i kvalitativnom stručnom procjenom. Neophodno je uvažiti i razlike među disciplinama i fazama istraživačke karijere. Bez takve triangulacije svaki interni indeks može pružiti samo parcijalnu, a ponekad i iskrivljenu sliku naučnog učinka”, istakao je Spalević.
Profesor ocjenjuje da vjerodostojnost modela ne smije zavisiti od toga ko je određene godine rangiran visoko ili nisko, već od transparentnosti metodologije, provjerljivosti podataka i načina korišćenja rezultata.
“Rang-lista ne smije biti sama sebi svrha niti samo sredstvo institucionalne promocije. Njeni rezultati treba da posluže za oblikovanje mjera koje istraživačima otvaraju više prostora za slobodan naučni rad, razvoj novih ideja i snažniju međunarodnu saradnju. Zato bi u narednom periodu metodologiju, provjeru podataka i institucionalnu primjenu INPA indeksa trebalo razvijati transparentnije i uz aktivno učešće istraživačke zajednice. Indeksi i metodologije dolaze i prolaze, ali međunarodno provjerljivi rezultati i dugoročni doprinos crnogorskih istraživača ostaju trajna osnova vjerodostojnog vrednovanja. Zato nijedan plasman na INPA rang-listi ne bi trebalo smatrati značajnijim od dugoročne međunarodne potvrde naučnog rada”.
