Tri slučaja sa stranim državljanima i sofisticiranom tehničkom opremom pronađenom u kratkom periodu u našoj državi, osim gole informacije otvaraju mnogo ozbiljnije pitanje na koje za sada nema odgovora – da li je oprema korišćena na teritoriji Crne Gore i može li se to dokazati digitalnom forenzikom?
Crnogorska policija je u posljednjih mjesec i po dana u više odvojenih slučajeva pronašla GPS uređaje, dronove, komunikacionu i računarsku opremu, kao i uređaje namijenjene tehničkom nadzoru.
Portal RTCG je nedavno u kontekstu drugog slučaja podsjetio na to da je gotovo dvije decenije ranije, iz crnogorskog vojnog sistema nestao „Jaguar“, uređaj za elektronsko izviđanje čija sudbina nikada nije razjašnjena i da dvadeset godina javnost nema odgovor ko kontroliše taj sistem za nadzor.
Novi slučaj takođe ukazuje na to koliko je tehnologija za praćenje, prisluškivanje i prikupljanje informacija postala važna za one koji žele da kontrolišu kretanje i komunikaciju drugih, posebno u svjetlu nevjerovatno brzih tehnoloških promjena.
Na Marezi je u 11. avgusta zatečeno više od 50 stranih državljana, uz preko 100 računara, 82 telefona, 217 SIM kartica, GPS uređaje, dron i više od 50.000 eura.
Početkom septembra, ili preciznije 5. septembra, policija je protjerala šest ukrajinskih državljana za koje je saopšteno da su uspostavili saradničku mrežu sa visokorizičnom organizovanom kriminalnom grupom. I kod njih su pronađeni GPS uređaji, dronovi i komunikaciona oprema.
I konačno, na Aerodromu Tivat 23. septembra uhapšene su dvije osobe sa ruskim i izraelskim državljanstvom. U 19 kofera pronađeni su GPS tracker sa mikrofonom, detektor radio-signala, kamere, oprema za video-nadzor i druga elektronika.
Ova tri slučaja u kratkom vremenskom razmaku ne mogu se automatski međusobno povezati, ali njihova učestalost, vrsta opreme i činjenica da su pojedine osobe duže boravile u Crnoj Gori zahtijevaju detaljno objašnjenje.
Prema javno dostupnom podatku iz dokumenata Vlade Crne Gore, odmah nakon Mareze formiran je operativni tim u koji su uključeni stručnjaci za sajber kriminal, stručnjaci za finansijske istrage i uspostavljena saradnja crnogorske Agencije nacionalne bezbjednosti (ANB) I međunarodnih partnerskih organizacija.
Ključno pitanje koje treba sve da interesuje nije šta su strani državljani imali kod sebe I kako su to unijeli u Crnu Goru, već šta su koristili. Pronalazak GPS uređaja ili mikrofona sam po sebi nije dokaz nezakonitog praćenja, jer su za to potrebni konkretni dokazi o korišćenju, lokaciji i eventualnoj meti.
U slučaju opreme zaplijenjene u Tivtu, istraga može provjeriti memoriju uređaja, istoriju GPS kretanja, SIM kartice, komunikaciju sa mobilnim mrežama, kao i telefone i računare osumnjičenih. Kod kamera i mikrofona treba tražiti snimke, audio-zapise i druge tragove aktivnosti.
Takva analiza, u zavisnosti od tehničkih mogućnosti uređaja i očuvanosti podataka, može pokazati da li je oprema bila aktivna, kada je korišćena i da li postoje tragovi koji upućuju na boravak ili djelovanje u Crnoj Gori. Od posebnog značaja je to da se utvrdi da li postoje snimci, GPS koordinate ili komunikacioni podaci nastali tokom prethodnih boravaka osumnjičenih u našoj zemlji.
U javnosti se već postavlja pitanje da li su slučajevi Mareza, šest ukrajinskih državljana i hapšenja u Tivtu povezani. Za sada nema javno potvrđenog dokaza o takvoj vezi, jer se to ne može utvrditi samo na osnovu sličnosti opreme ili državljanstva osumnjičenih.
Istragom bi se mogli provjeriti serijski brojevi uređaja, telefonski brojevi, SIM kartice, elektronski nalozi, komunikacija i finansijske transakcije, a poklapanje tih podataka moglo bi pokazati da li su različiti slučajevi povezani sa istim osobama ili infrastrukturom.
Crnogorska javnost nakon završetka istrage koju sasvim sigurno sprovodi operativni tim ima pravo da zna da li je oprema zaplijenjena u Tivtu korišćena prije hapšenja i postoje li podaci o njenom kretanju, kada su uređaji uneseni u Crnu Goru i gdje su se nalazili tokom ranijih boravaka osumnjičenih, da li su na zaplijenjenim uređajima pronađeni snimci, GPS podaci ili komunikacija nastali u Crnoj Gori, postoje li provjerene veze između osoba sa Mareze, šest protjeranih Ukrajinaca i osumnjičenih uhapšenih u Tivtu, kao i da li je forenzička analiza opreme završena i hoće li njeni rezultati biti saopšteni javnosti u mjeri koju zakon dozvoljava?
Odgovori na ova pitanja važniji su od nagađanja o namjeni uređaja. Ako su korišćeni u Crnoj Gori, digitalni tragovi bi mogli pomoći da se utvrde vrijeme, lokacije i okolnosti. Ako takvi dokazi ne postoje, i to će biti važan rezultat istrage.
Građani Crne Gore ne treba da ostanu na nivou informacije da je oprema pronađena. Javnost zaslužuje da zna da li je korišćena, ko ju je koristio i da li je njena aktivnost predstavljala bezbjednosnu prijetnju za državu i građane.
Tufik Softić
