Na arheološkom lokalitetu Gradac, u beranskom naselju Budimlja, uspješno su završeni pripremni radovi u okviru projekta „InclUSivE HERITAGE – Sustainable Cultural Tourism in Hinterlands“, koji se realizuje kroz Program prekogranične saradnje Bosna i Hercegovina – Crna Gora, uz finansijsku podršku Evropske unije.
Nosilac projekta je Polimski muzej iz Berana, a partner na projektu je Muzej Hercegovine iz Trebinja.
Tokom prethodnih sedmica, kako je objašnjeno, sprovedeno je temeljno čišćenje terena i uklanjanje rastinja, čime su stvoreni uslovi za dalja arheološka istraživanja i konzervatorske aktivnosti. Posebno je značajan završetak iskopavanja u sektoru II, gdje je istraženo 28 metara fortifikacionog bedema. Ovi radovi omogućili su bolji uvid u slojevitu istoriju Gradca i otkrili nove podatke od značaja za naučnu i stručnu javnost.
U narednom periodu planirano je sprovođenje aktivnosti održavanja, konzervatorskih radova na arhitektonskim ostacima, njihova konsolidacija i sanacija, kao i turističko opremanje lokaliteta kroz postavljanje informativnih tabli i izgradnju panoramske platforme.
Posebna pažnja biće posvećena očuvanju autentičnosti lokaliteta i unapređenju njegove prezentacije, sa ciljem da Gradac postane prepoznatljiva destinacija kulturnog turizma u Beranama.
Paralelno sa ovim aktivnostima, partnerska institucija – Muzej Hercegovine iz Trebinja – započinje radove na zaštiti i valorizaciji kulturnog dobra Bosne i Hercegovine, srednjovjekovne tvrđave Mičevac kod Trebinja. Time se kroz zajednički projekat doprinosi očuvanju i promociji značajnih lokaliteta sa obje strane granice, jačanju kulturnih veza i razvoju održivog kulturnog turizma u prekograničnom području.
Projekat „InclUSivE HERITAGE – Sustainable Cultural Tourism in Hinterlands“ ima za cilj očuvanje i promociju kulturne baštine u ruralnim područjima, unapređenje pristupačnosti i jačanje turističke ponude kroz održivo upravljanje i valorizaciju lokaliteta od posebnog značaja.
Muzej Polimlja, u saradnji sa Muzejom Hercegovine iz Trebinja i stručnim timovima, nastavlja sa realizacijom projekta, posvećen očuvanju i promociji Gradca kao vrijednog segmenta kulturne baštine i prostora od posebnog značaja za lokalnu zajednicu i širu javnost.
Stručni tim Polimskog muzeja iz Berana, uz odobrenje Uprave za zaštitu kulturnih dobara, još prije tri godine otpočeo je i priveo kraju jednu od faza “Sistematskih arheoloških istraživanja Gradca u Budimlji kod Berana”, a već na osnovu prvih rezultata sa sigurnošću se moglo reći da utvrđenje datira iz petog ili šestog vijeka prije nove ere.
Oni su tada već aplicirali kod Evropskih fondova kako bi nastavili ovaj značajan projekat, što sada i čine.
Prvobitno je još 2007. godine stručna ekipa Polimskog muzeja obišla lokalitet Gradac kako bi odredili lokaciju budućih sondi koje bi dale najznačajnije rezultate o vremenu korišćenja ovog prirodnog i dominantnog uzvišenja.
Već tada je konstatovano da se na elipsoidnom neravnom platou brda, koje se pruža pravcem istok-zapad, jasno uočavaju tragovi nekadašnjih bedema i ostaci pojedinih objekata, nakon čega su sprovedena sondažna arheološka istraživanja.
Tada je u cilju zaštite i valorizacije ovog utvrđenog grada, odlučeno da se započnu višegodišnja sistematska arheološka istraživanja koja bi podrazumijevala i sprovođenje konzervatorskih mjera na svim otkrivenim arhitektonskim ostacima.
Radovima se tada pristupilo fazno tako što je, u prvoj fazi, u saradnji sa Agencijom za razvoj Berana, uređen postojeći put i probijen i osposobljen za normalno kretanje vozila novi put do samog lokaliteta.
U drugoj fazi, izvršeno je probijanje novog puta, koji polazi od podnožja Gradca na sjeveroj strani i kreće se duž istočne strane sve do njegovog jugoistočnog dijela. Otvoreno je nekoliko ispitnih sondi i pri tom je locirano postojanje dva bedemska prstena koja okružuju i štite utvrđenje. Bedemi su širine metar i 60 centimetara i pružaju se u dužini od 100 metara.
Prema riječima stručnjaka iz Polimskog muzeja, nagovještava se i postojanje ulaznih kapija koje će se vremenom dokazati i istražiti.
Sondama i probojem puta ka utvrđenju Gradac takođe je utvrđeno postojanje donjeg bedema, širine metar i pruža se paralelno sa gornjim bedemom.
Među pronađenim artefaktima uglavnom dominiraju fragmenti lonaca i zdjela koji su bili u svakodnevnoj upotrebi. Pronađene su gvozdene strelice i razni alati, bronzani novčić, noževi i poljoprivredni alati.
Iz Polimskog muzeja naglašavaju da se ovim istraživanjima daje veliki doprinos istraživanju, koncezravaciji i zaštiti takozvanih starih gradova, odnosno gradina Polimlja – Tumbarice u Donjoj Ržanici, Gradac u Budimlji, Pećina grad u Radmanskoj klisuri kod Petnjice, gradina Bihor, Samograd u selu Brzava kod Bijelog Polja, još uvijek arheološki nedirnuti Gradac iznad Godočelja kod Petnjice, Gradac u Crnči kod Bijelog Polja, Jerinin grad u Plavu, Gradina iznad sela Šabotići, i još dva u bjelopoljskoj opštini, Gradina u Koritima i Gradina iznad sela Muslića, kao i Gradina u Rožajama.
Sve ove naseobine potiču uglavnom iz srednjeg bronzanog doba i korišćene su kao prirodna utvrđenja. Neke od njih su korišćene i u gvozdenom dobu, sa dolaskom i dominacijom Rimljana. S obzirom na strategijski značaj, opasane su moćnim bedemima.
Pred arheološkim timom Polimskog muzeja predstoji veliki posao potpunog otkopavanja i zaštite na svim ovim arheološkim lokacijama, a tim arheologa i istraživača do sada je mnogo puta pokazao veliku stručnost.
Iako su ranije radili na ovoj lokaciji, arheolozi su se gradini Gradac u Budimlji u potpunosti posvetili tek nakon što su završili istraživanja i konzervirali utvrđenje Tumbarice u selu Donja Ržanica kod Berana, koje je već postalo turistička atrakcija.
T.S.
