Nakon što je u Beranama preminuo poslednji vunovlačar u Crnoj Gori, Milorad Vesković, ovaj zanat i nekada industrijski brend po kojem je sjever države bio prepoznat, mogao bi biti potpuno ugašen.
Upravo zato mnogi su radionicu “Vesković” smatrali ne samo zanatskom radnjom već i dijelom industrijske i kulturne baštine Crne Gore, a njeno definitivno zatvaranje značilo bi gubitak posljednjeg funkcionalnog pogona te vrste u državi.
Ova rijetka vunovlačara, u kojoj se još čuvaju mašine u takvom stanju da mogu svakog trenutka da se uključe, ako ne prvi, svakako predstavlja jedan od najstarijih industrijskih pogona na sjeveru Crne Gore.
Vunovlačaru “Vesković“, koja odolijeva vremenu i modnim trendovima, daleke 1934. godine u Berane je dopremio Miškov otac Rade Vesković, a do nedavno je još samo s vremena na vrijeme, pokretao Miško, koji je u ovom poslu bio od svoje sedme godine života.
Ostaće zapisano da je Milorad Vesković Portalu RTCG ispričao kako je pomagao ocu, i to onda kada se radilo u tri smjene bez prekida i kada su radili svi iz porodice da bi udovoljili mušterijama.
Vunovlačara „Vesković“ u Beranama je do sada prela skoro čitavih devedeset godina bez prekida. Mašine u ovoj nadaleko poznatoj zanatskoj radnji počele su radom početkom prošlog vijeka, a koliko su prije toga radile, nije poznato.
Vunovlačara je donešena iz Mađarske, najprije u Osijek. Poslije toga je do Peći dopremljena vozom. A onda je nekoliko ljudi iz Berana, krenulo prema Peći sa velikim zapregama, saonicama, koje su vukli konji i volovi, i preko Čakora po velikom snijegu, mašine su dopremili u Berane.
Tako je vunovlačara iz Mađarske poslije izvjesnog vremena instalirana na vodenici koju je pokretao potok pored kuće Veskovića u Beranama.
Transmisijom, odnosno velikim kaišem, korištena je energija koja je stvarana tako što je voda pokretala kolo vodenice, a potom je prenošena gore na sprat gdje je pokretala mašinu vunovlačare. Tako se radilo sve dok nije došla struja. U to sada daleko vrijeme, ovaj značajni industrijski pogon radio je u tri smjene, sa po tri radnika.
Iako je danas stada sve manje, ovaj najstariji industrijski pogon na sjeveru Crne Gore odolijevao je vremenu i modernim tehnologijama.
Prema raspoloživim podacima, Crna Gora godišnje proizvede oko 200 – 230 tona ovčje vune. MONSTAT je za 2025. godinu zabilježio 226 tona, a za 2024. godinu 195 tona.
Stručnjaci i udruženja procjenjuju da više od 80 do 90 odsto proizvedene vune ostane neiskorišćeno.
Nezvanični podaci govore da se oko 95 odsto vune baci, najčešće spali, dok se svega do pet odsto iskoristi za svoje potrebe i vrlo malo proda kao domaća radinost. Dok svoju vunu spaljuje, najviše vune, prediva i tkanine, kao poluproizvoda od vune, Crna Gora uvozi iz Srbije i Turske, manjim dijelom iz Italije, Velike Britanije i Kine.
Nakon gašenja tekstilne industrije prije više decenija, odnosno “Vunarskog kombinata” (VUNKO) u Bijelom Polju, nestao je organizovani otkup vune. Cijena šišanja ovaca često je veća od vrijednosti same vune, pa stočarima nije isplativo da je prodaju. Zbog toga mnogi uzgajivači vunu spaljuju, zakopavaju ili odlažu, što predstavlja i ekološki problem jer se vuna sporo razlaže.
Ostaće paradoks da se vuna u Crnoj Gori smatra otpadom, dok je zemlje poput Italije, Njemačke, Austrije i Ujedinjenog Kraljevstva uvoze i prerađuju velike količine kao vrijednu sirovinu.
Iako je ova grana proizvodnje praktično nestala uništavanjem velike industrije kao što je bio bjelopoljski VUNKO, odlaskom poslednjeg vunovlačara, Milorada Veskovićaiz Berana, i simboločno se gasi mašinsko vunovlačanje u našoj državi.
Tufik Softić
