Spomenik borcima italijanske partizanske divizije Garibaldi u Beranama, koji su 1943. godine otkazali poslušnost Benitu Musoliniju i pridružili se antifašističkim pokretima na prostoru bivše Jugoslavije, čuva sjećanje na ove junake Drugog svjetskog rata i žrtvu koju su dali u borbi protiv fašizma.
Predsjednik Organizacija boraca narodnooslobidičakih ratova Berane (OBNOR) i poštovalaca narodonoslobodilačke borbe Petar Labudović najavio je da će pored centralne svečanosti kod spomenika Sloboda na brdu Jasikovac, danas u ovom gradu biti položeno cvijeće i na taj spomenik.
“Na ovaj način čuvamo sjećanje na hrabre italijanske partizane i trudimo se da kod mladih generacija sačuvamo uspomenu na čuvenu italijansku jedinicu Garibaldi. Ipak, nekako stičem utisak, mnogo Beranaca, posebno mladih, niti zna za ovaj spomenik, niti mnogo zna o čuvenoj diviziji Garibaldi”, kaže Labudović.
On ističe da je danas teško naći živog sagovornika koji bi znao reći nešto više podataka o tome kako je izgrađen spomenik u Beranama, ali se iz onoga što je zapisano na velikoj mramornoj gromadi zaključuje da su tu 1946. godine prenešeni i na jedno mjesto pohranjeni posmrtni ostaci stradalih partizana.
“Spomenik tridesetpetorici crnogorskih partizana i dvadesetorici pripadnika italijanske partizanske brigade Garibaldi podsjeća na njihovo tužno stradanje u jednom danu, u bitci u mjestu Krake, kod sela Vrbica, na području sadašnje opštine Petnjica”, objašnjava Labudović.
Na prednjoj strani spomenika zapisano je: “U spomen boraca IV proleterske crnogorske udarne brigade i partizanske brigade Garibaldi palih od domaćih izdajnika u borbi 23. januara 1944. godine u Vrbici i Tucanju. 1946. godine su prenešeni i ovdje sahranjeni 35 boraca 1. i 4. bataljona IV crnogorske proleterske udarne brigade i 20 boraca italijanske partizanske brigade Garibaldi”.
Ispod ovog teksta potpisan je Savez boraca NOR-a Ivangrad, po čemu bi se moglo zaključiti da je ta boračka organizacija svojevremeno ovdje podigla spomenik.
Prema riječima predsjednika OBNOR Berane na vrhu mermerne gromade najprije je stajala petokraka, ali je kasnije zamijenjena, i postavljen orao.
“Sa strane su uklesana imena, kako stradalih Garibaldinaca, tako i crnogorskih partizana”, kaže Labudović.
On podsjeća da je italijanska partizanska brigada Garibaldi formirana, 1943. godine u Pljevljima, kao i da se tamo nalazi glavno spomen obilježje italijanskim partizanima.
“Ova italijanska partizanska brigada ime je dobila po italijanskom Če Gevari, odnosno po revulucionaru Đuzepeu Garibaldiju”, objašnjava Labudović
Garibaldi je bio revolucionar i borac za ujedinjene Italije u 19. vijeku, koji je kasnije nadahnjivao i mnoge generacije, pa i one koje u vrijeme Drugog svjetskog rata nijesu priznavale fašističku politiku zvanične Italije i Musolinija, i potom osnovali jednu od najjačih i najbrojnijih komunističkih partija zapadnoj Evropi.
_1200x900)
Spomenica iz 1981. partizanima iz Udarne divizije Garibaldi – Italija u NOVJ
Predsjendik OBNOR Berane iskoristio je priliku da pozove mlade ljude da slijede antifašističke vrijednosti.
“Antifašističke vrijednosti su neprolazne. Gradjane Berana, i starije, a posebno mlade, pozivam da posjete ovaj spomenik i da čuvaju uspomenu na italijanske borce, Garibaldince, koji su došli da se pridruže crnogorskim partizanima, i ovdje ostavili živote”, rekao je Labudović.
Italijanske delegacije, posebno u ranijim godinama, često su dolazile u Berane i redovno polagale cvijeće na ovo spomen obilježje.
Jednom prilikom u Beranama je boravio italijanski istoričar Eriko Gobeti koji je kazao da, prolazeći stazama divizije „Garibaldi“, želi da italijanskoj javnosti približi istinu o učešću njegovih zemljaka u jugoslovenskoj antifašistikoj borbi.
“U Italiji se malo zna o diviziji Garibaldi koja je sastavljena od italijanskih partizana i koja na ovim prostorima dala doprinos borbi protiv fašizma. Zato želim da približim istinu o toj diviziji čiji su pripadnici položili svoje živote boreći se i na području Berana”, kazao je tada Gobeti.
Italijanska partizanska jedinica Garibaldi bila je jedna od najpoznatijih jedinica sastavljenih od italijanskih vojnika koji su se nakon kapitulacije Italije 8. septembra 1943. godine pridružili Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije u borbi protiv njemačkih okupacionih snaga i njihovih saveznika.
Nakon objave kapitulacije, veliki broj italijanskih vojnika našao se na teritoriji Crne Gore, Hercegovine i Dalmacije. Njemačka vojska pokušala je da ih razoruža, ali su mnogi odbili da se predaju. Dio njih odlučio je da se priključi jugoslovenskim partizanima.
Od tih vojnika formirana je divizija Garibaldi. Jedinica je zvanično organizovana krajem 1943. godine i brojala je nekoliko hiljada boraca. Djelovala je uglavnom na području Crne Gore, Sandžaka i Bosne, učestvujući u brojnim borbama protiv njemačkih snaga.
Pripadnici divizije Garibaldi bili su pod komandom jugoslovenskog partizanskog pokreta, ali su zadržali italijanski identitet, zastavu i dio vojnih obilježja. Njihova saradnja sa jugoslovenskim partizanima predstavlja jedan od najznačajnijih primjera zajedničke antifašističke borbe različitih naroda tokom Drugog svjetskog rata.
Tokom rata jedinica je pretrpjela velike gubitke. Prema dostupnim istorijskim izvorima, jedan od najtežih gubitaka italijanske partizanske divizije Garibaldi u Crnoj Gori dogodio se upravo u julu 1944. godine, u rejonu Krake kod sela Vrbica, na području današnje opštine Petnjica.
Prema poslijeratnim jugoslovenskim izvorima i natpisu na spomeniku, kolona Garibaldinaca i partizana upala je u dobro pripremljenu zasjedu koju su organizovale lokalne kvislinške snage poznate pod nazivom muslimanska milicija iz Bihora kojom je komandovao Osman Rastoder, potpomoguniti njemačkim i albanskim formacijama.
Partizanski ustanici u Crnoj Gori 1941. godine (Foto: General Savo Orović, Album fotografija iz narodnooslobodilačkog rata 1941-1945)
Borba je bila kratka i veoma krvava, a poginuli su kasnije sahranjeni zajedno i 1946. godine preneseni na Gradsko pravoslavno groblje u Beranama, gdje se danas nalazi spomenik.
“Danas spomenik u Beranama čuva sjećanje na tih 55 poginulih boraca – 35 crnogorskih partizana i 20 pripadnika italijanske brigade Garibaldi, kao podsjetnik na jednu od najtragičnijih epizoda zajedničke antifašističke borbe u ovom kraju, i to se ne smije nikada zaboraviti, ni u Crnoj Gori ni u njihovoj domovini, Italiji”, kazao je Labudović.
